ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Οι οικισμοί είναι κτισμένοι με κατεύθυνση την ανατολή για προστασία από το δυτικό άνεμο. Γενική αρχή είναι η εξοικονόμηση του χώρου."Σπίτι όσο να χωρείς ,για να έχης χωράφι όσο να θωρής", λέει η νισυρική παροιμία.

Οι δρόμοι, μικροί, λιθόστρωτοι, καμπυλωτοί και βαθμιδωτοί, ακολουθούν το έδαφος. Κάπου δημιουργούν μικρά η μεγάλα πλατώματα για κουβέντα η ξεκούραση. Καταλήγουν πάντα στην πλατεία. Στον Εμπορείο, η πλατεία είναι κλειστή αγκαλιασμένη από τα σπίτια και την εκκλησία, στα Νικία είναι ελλειπτική, ενώ στο Μαντράκι έχει ρυμοτομηθεί από τους Ιταλούς . Οι πλατείες είναι άδειες συνήθως στο κέντρο, με την εκκλησία και το καφενείο στην άκρη, προκαλούν και προσκαλούν ντόπιους και περαστικούς, να απλώσουν τις καρέκλες, να στήσουν χορό ,να σταθούν ,να μιλήσουν για πολιτική όπως στην αρχαία αγορά , ν' ανταλλάξουν απόψεις ή αγαθά. Φιλοξενεί τις συχνές γιορτές και τα πανηγύρια, με ενσωματωμένη την εκκλησία στην άκρη, μπλέκοντας το ιερό με το δημόσιο. Παρόλο που μέλημα των ανθρώπων στο κτίσιμο των οικισμών, ήταν η απλότητα ,η λειτουργία και απλώς η κάλυψη αναγκών τους, το αποτέλεσμα είναι πολύπλοκο, γλυπτικό και υψηλής αισθητικής αξίας. Ασυμμετρία λόγω του εδάφους, συμμετρία όπου είναι μπορετο, οι οικισμοί δένουν απόλυτα με το περιβάλλον. Κυρίως σχετίζονται με τη γη, αλλά και τον ουρανό και τη θάλασσα. Το μυαλό ,το σώμα και οι αισθήσεις συνεργάζονται συνέχεια καθώς αναγκάζονται να προσαρμόζονται διαρκώς σ’έναν αέναο χορό μέσα στο χώρο. Σε μια απλή βόλτα διαισθάνεσαι τα ίχνη του χρόνου αποτυπωμένα στον οικισμό την έντονη φυσιογνωμία, τον ιστορικό πλούτο ,που βιώνεται στο ασυνείδητο, κι έτσι επανασυνδέεσαι με την ιστορία. Γιατί δεν αρκεί να δημιουργεί κανείς όμορφες πόλεις αλλά και να τις επισκέπτεται ποιητικά.

Το νισυρικό σπίτι είναι δίπατο. Δεν διαφέρει πολύ το ένα από το άλλο. Είναι η καμινάδα, η υδρορροή, τα σκαλοπάτια ,τα παράθυρα, τα χρώματα στα ιδιαίτερα ξύλινα μπαλκόνια που θα το διαφοροποιήσουν. Στο ισόγειο, το κατώι εκτός από το μαγείρεμα, προορίζεται, για ύφανση, ζύμωμα, φούρνισμα και αποθήκευση. Στον πάνω όροφο ,η σάλα και η κάμαρη. Ενδιαφέρουσα είναι μια ξύλινη εξέδρα που χρησιμεύει για ύπνο, (μόνη) ενώ από κάτω δημιουργείται αποθηκευτικός χώρος. Κρεμαστά πτυχωτά κεντήματα απομονώνουν αυτό το ιδιότυπο κρεβάτι. Η αυλή πολλές φορές βοτσαλόστρωτη είναι πίσω από το σπίτι, ενώ στο Εμπορείο άσκεπης , εσωτερική σε κεντρικό σημείο του α ορόφου, παραπέμπει στο αίθριο της αρχαίας ελληνικής κατοικίας.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ

Λόγω της μακραίωνης ιστορίας της ,η Νίσυρος έχει πλούσιο αρχαιολογικό ενδιαφέρον, από τη νεολιθική εποχή, μέχρι το φραγκικό μεσαίωνα και τους νεώτερους οικισμούς.

Οι πρώτοι έποικοι εγκαταστάθηκαν εδώ το 5.000 και 4.000 π.Χ.

Σημαντικά λείψανα κτιρίων στο νησάκι Γιαλί μαρτυρούν τη παρουσία τους .Τα νεολιθικά αυτά κτίρια χρησίμευαν μάλλον ως περιοδικά καταλύματα για τους εργάτες εξόρυξης οψιανού εκεί.

Στο κέντρο του νησιού, στο όρος Διαβατή (στο οροπέδιο του Νυμφίου) βρίσκουμε τα πρώτα ίχνη λατρείας. Η σπηλιά ,τα κέρατα καθοσιώσεως , οι κόγχες για αναθήματα και μια σκαλιστή κολώνα υποδηλώνουν ότι εδώ υπήρχε ένα ιερό κορυφής αφιερωμένο ίσως στο θεό ήλιο, καθώς είναι στραμμένο στην ανατολή. Εδώ συγκεντρώνονταν οι κάτοικοι σε τακτά χρονικά διαστήματα ή σε εξαιρετικές περιστάσεις για να ζητήσουν προστασία, καθοδήγηση, ίαση και προστασία.

Τα ίδια στοιχεία θα αποτελέσουν το κεντρικό πυρήνα της ακρόπολης των πρώτων πόλεων της μυκηναϊκής εποχής. Στο βόρειο τμήμα του κάστρου στο Μαντράκι αναγνωρίζουμε μυκηναϊκά τείχη κυκλώπειας τεχνοτροπίας. (12ος αιώνας). Αλλά κυκλώπεια τείχη βρίσκονται στις Ταφιες, στη Βαθειά, στις Μέσσες και στο Μοναστήρι του Σταυρού.

Οχειρωματικα τείχη, κοντά στη Παναγιά Κυρά αποδίδονται μάλλον στους Δωριείς (1.100),που αποβιβαστήκαν από τη Παχιά Άμμο με στόχο τον έλεγχο της μοναδικής πηγής πόσιμου νερού στη περιοχή.

Πυρήνας των αρχαίων ελληνικών οικισμών ακρόπολη, αρχικά ένα τελετουργικό ιερό κέντρο που αργότερα διευρύνθηκε και σε τόπο συνάντησης και εμπορίου. Προστατεύεται αλλά και ορίζεται από τείχη ισοδομικής κατασκευής από μαύρο τραχείτη. Το Παλαιόκαστρο, κλασσική και ελληνιστική ακρόπολη (6ος - 4ος αιώνας), είναι ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα του είδους του. Τμήμα αμυντικού συστήματος με πύργους , και παρατηρητήρια που διατρέχουν όλο το νησί αλλά και τα γύρω νησάκια επικοινωνούσε με αλυσιδωτό σύστημα καπνού την ημέρα και φωτιά τη νύχτα. Κοντά στη πύλη της ακρόπολης του Παλαιόκαστρου δυο μεγάλες πέτρινες σκάλες οδηγούν στις επάλξεις. Σώζεται επιγραφή που αναφέρει την απόσταση που πρέπει να κτίζονται οι κατοικίες από το τείχος.(ΔΑΜΟΣΙΟΝ ΤΟ ΧΩΡΙΟΝ ΠΕΝΤΕ ΠΟ-ΔΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΤΕΙΧΕΟΣ).

Στη γειτονία του Αγ. Σάββα σώζονται τείχη , ίσως κατάλοιπα δημοσίων κτιρίων και αρχαίων ναών, πιθανώς του Ποσειδώνα. Στη θέση Ελληνικά φαίνονται λείψανα μεγάλων κτιρίων και ένας αρχαίος τύμβος. Στη θέση Κατερος, και στο Δρακοσπηλιο σώζονται πυργοειδείς κατασκευές. Κοντά στην Παναγιά τη Σπηλιανή ίχνη ενός μεγάλου καλοκτισμένου οικοδομήματος από μαύρο τραχείτη ίδιας τεχνοτροπίας με του Παλαιοκάστρου είναι ίσως τα ερείπια ναού που θα δέσποζε λόγω θέσης στο νησί.

Έξω από την πύλη του Παλαιόκαστρου ερείπια αρχαίου ναού, πιθανώς του Ερμή, ενώ κοντά στην Αγ. Τριάδα, εικάζεται ότι είναι του Μειλίχιου Διός. Άλλα κατάλοιπα ναών υπάρχουν στις θέσεις Καρδιά και Κάμπι.

Στα ερείπια των Ρωμαϊκών Λουτρών έξω από τους Παλλους, βρέθηκε η επιγραφή "ΈΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΗΚΕ ΕΧΟΝΤΑΣ ΔΙΑΒΗ ΤΟΥΤΟ ΤΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΑΠΟ ΞΥΛΟ ΕΛΙΑΣ ΤΩΝ ΛΟΥΤΡΩΝ ΤΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ" που αποδεικνύει πως εκεί βρισκόταν παλαιό θεραπευτήριο του Ιπποκράτη με ιαματικά λουτρά. Από τη ρωμαϊκή εποχή σώζεται πλακόστρωτο δωμάτιο των ρωμαϊκών λουτρών.

Μεγάλος αριθμός ρωμαϊκών επιτύμβιων στηλών υπάρχουν στο αρχαιολογικό μουσείο της Νισύρου αλλά και της Ρόδου, τα περισσότερα σκαλισμένα σε μάρμαρα κλασσικής εποχής που απεικόνιζαν ανθρώπινες φιγούρες σε μετωπική στάση. Ανάγλυφες νεκρικές στήλες, γλυπτά, ιωνικά και δωρικά κιονόκρανα , αρχιτεκτονικά μέλη , μαρμάρινοι βωμοί με ανάγλυφα βουκράνια είναι εκτεθειμένα στο μουσείο.

Πάνω η δίπλα από τους αρχαίους ναούς , πολλές φορές με τα ίδια υλικά κτίστηκαν οι πρώτες παλαιοχριστιανικές εκκλησίες και μοναστήρια. Η Νίσυρος διαθέτει τουλάχιστον δέκα, οι πιο πολλές στον τύπο της τρίκλυτης ελληνιστικής βασιλικής με δυο κιονοστοιχίες, ημικυκλική αψίδα και μαρμάρινο ή πέτρινο τέμπλο. Οι εκκλησίες και τα μοναστήρια της βυζαντινής περιόδου βρίσκονται μέσα στους οικισμούς αλλά και διάσπαρτα σ’ όλο το νησί.

Οι Ιωαννίτες Ιππότες ενίσχυσαν τα βυζαντινά κάστρα στις πόλεις .Το πιο σημαντικό είναι το ενετικό κάστρο (1306 μ.χ.) που δεσπόζει στο Μαντράκι κτισμένο με τετράγωνες πέτρες και ανθεκτικό ασβεστοκονίαμα. Μακρόστενες πολεμίστρες, οικόσημα μαγίστρων και θυρεοί διακοσμούν τους τοίχους.

Μέσα στο κάστρο ,το Μοναστήρι της Παναγιάς Σπηλιανής (15ος αιών). Η εκκλησία είναι υπόσκαφη σε σπηλιά. Διαθέτει ενδιαφέρον ξύλινο τέμπλο με παλαιοχριστιανικά σχέδια.

Τα πιο εντυπωσιακά νεότερα μνημεία είναι οι ίδιοι οι οικισμοί, το Μαντράκι, το Εμπορείο, τα Νικία και τα σπίτια τους..

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

Η μεγάλη ποικιλία της σύστασης και των μορφών των πετρωμάτων που οικοδομούν το νησί, οι εκτεταμένες και εύκολα προσβάσιμες φυσικές τομές και το θαυμάσιο κλίμα σε όλη τη διάρκεια του χρόνου, καθιστούν τη Νίσυρο ένα υπαίθριο γεωλογικό μουσείο. Ένα τόπο από τους πιο κατάλληλους στον κόσμο για να θαυμάσεις και να μελετήσεις, να διδαχτείς και να διδάξεις τις πιο ενεργές διαδικασίες του πλανήτη μας. Ένα παράδεισο, όχι μόνο για τους ηφαιστειολόγους και τους γεωλόγους, αλλά για κάθε επισκέπτη που σέβεται και αγαπά τη φύση, που προσπαθεί να διδαχθεί από την αιώνια σοφία της δράσης της για τη δική του απειροελάχιστη στιγμή ύπαρξης.

Αυτό που κάνει τη Νίσυρο από τους πλέον κατάλληλους χώρους για μια τέτοια δημιουργική σχέση του ανθρώπου με τη φύση δεν είναι μόνο η γεωλογική πλευρά. Η δομή και η σύσταση του νησιού ήταν το υπόστρωμα για να αναπτυχθεί μια εκπληκτική βιοποικιλότητα στο χώρο του. Η πυκνή θαμνώδης βλάστηση, οι αστιβές (Sacropoterium spinosum), η μυρτιά (Lavandula stoechas), ο σκίτθος (Cistus creticus & Cistus salviifolius), το θυμάρι (Thimus capitatus), η θρύμπη (Satureja thymbra), καθώς και τα ψηλά σπάρτα (Spartium junceum), οι γλάστροι (Daphne gnidioides) και οι ασπαλάθοι (Calicotome villosa), είναι μερικά από τα εμπόδια που θα βρει ο περιπατητής εκτός των μονοπατιών, ευχάριστο εμπόδιο όμως, καθώς είναι ατέλειωτη η ποικιλία των φυτών και των ζώων που μπορεί να θαυμάσει γύρω τους. Πάνω από 450 αυτοφυή είδη απαρτίζουν τη χλωρίδα της περιοχής, μεταξύ τους η «καμπανούλα η Νισύρια» (Campanula nisyria), μοναδικό είδος ενδημικού φυτού που φιλοξενεί το νησί. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα νανώδη φρύγανα ρείκι (Erica manipuliflora), σκίτθος και θυμάρι στην περιοχή του Ραμού – το νότιο τμήμα του πυθμένα της καλδέρας, στις ζώνες που η θερμοκρασία και η ιδιαίτερη σύσταση του εδάφους κάνουν φοβερά δύσκολη την επιβίωσή τους.

Το μεγάλο πλήθος των δέντρων είναι ένα άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Νισύρου, που μπορεί να τη χαρακτηρίσει σαν το μοναδικό «πράσινο» ενεργό ηφαίστειο του Αιγαίου. Λίγα από αυτά είναι η εναπομείνασα αυτοφυής βλάστηση - βελανιδιά (Quercus macrolepis), πρίνος (Quercus coccifera), αγραμυθιά (Pistacia terebinthus) και αγριελιά (Olea europaea sylvestris). Η αγριελιά είναι το δέντρο για το οποίο γνωρίζουμε πως βρισκόταν στη Νίσυρο πριν 30.000 χρόνια, καθώς απολιθωμένα φύλλα της έχουν εντοπιστεί σε αντίστοιχης ηλικίας στρώματα στάχτης. Τα περισσότερα δέντρα που υπάρχουν σήμερα στη Νίσυρο είναι φυτεμένα από τον άνθρωπο (ελιές, συκιές, αμυγδαλιές, βελανιδιές, αγραμυθιές).

Μοναδικό ενεργό ηφαίστειο του Αιγαίου με τέτοια χαμηλή και υψηλή βλάστηση που φιλοξενεί μια πολύ πλούσια πανίδα – από τα ερπετά έως τα αρπακτικά. Περπατώντας στη Νίσυρο δεν μπορείς παρά να γίνεις φίλος με τους κουρκούταυλους, τις τεράστιες τεφρόμαυρες σαύρες (Agame stelio), που βιάζονται να κρυφτούν κάτω από τις λάβες ή μέσα στις ξερολιθιές, τις μεγάλες αράχνες που σου κόβουν το δρόμο με τον ισχυρό ιστό τους, τους "κυανούς" του Αριστοτέλη, τις πανέμορφες γαλάζιες καρακάξες που ενοχλούνται από το διάβα σου - ως τα γεράκια που αιωρούνται συνεχώς στο στερέωμα. Συχνές είναι οι συναντήσεις με τα ατίθασα κατσίκια, τις γελάδες ελευθέρας βοσκής, ζώα που βρίσκονται συνήθως σε ημιάγρια κατάσταση.

Τα κρυστάλλινα γαλάζια νερά επιτρέπουν τη θέαση ενός πανέμορφου πλούσιου βυθού ακόμη και κοιτώντας έξω από αυτά, τονίζοντας τη συνέχεια της ισορροπίας μεταξύ θαλάσσιου και χερσαίου χώρου. Γίνεται κατανοητό έτσι γιατί αυτό το μικρό νησί υπήρξε σοβαρό κέντρο κατοίκησης ήδη από την προϊστορική περίοδο της ανθρωπότητας. γιατί συνδέεται με μύθους και δράση από την αρχαιότητα, διατηρεί μνημεία και μνήμες πολιτισμού.

Η τουριστική ανάπτυξη που άργησε να φτάσει εδώ και σήμερα ακόμη γίνεται με δειλά βήματα, επιτρέπει να διατηρείται η ισορροπία μεταξύ φύσης και ανθρώπου, δίνει την ευκαιρία και προκαλεί για τη συνέχιση , χωρίς διατάραξη, αυτής της συμβίωσης.